Nowoczesna diagnostyka i leczenie glejaka wielopostaciowego: wyzwania i możliwości

Glejak wielopostaciowy (glioblastoma, GBM) należy do najbardziej agresywnych nowotworów mózgu i jest obciążony bardzo niekorzystnym rokowaniem. Jednym z głównych powodów niskiej skuteczności terapii są: naciekający charakter guza, trudności w całkowitym jego usunięciu, oporność na leczenie farmakologiczne oraz zdolność do szybkiego nawrotu. W artykule przedstawiono najnowsze metody diagnostyczne i terapeutyczne stosowane w leczeniu GBM, podkreślając ich ograniczenia i potencjał rozwoju.

Diagnostyka glejaka mózgu

Rozpoznanie glejaka opiera się na trzech filarach:

1. badaniu podmiotowym i przedmiotowym,
2. obrazowaniu mózgu,
3. badaniu histopatologicznym i molekularnym [1].

Obrazowanie odgrywa kluczową rolę w procesie diagnostycznym. Wśród podstawowych metod znajduje się tomografia komputerowa (TK), która ze względu na szeroką dostępność i krótki czas badania była długo podstawowym narzędziem diagnostycznym [2]. Obecnie standardem jest rezonans magnetyczny (MR), który dzięki lepszej rozdzielczości anatomicznej oraz zastosowaniu kontrastu pozwala dokładniej uwidocznić strukturę guza [3]. Glejak w badaniu MR cechuje się obrączkowatym, niejednorodnym wzmocnieniem kontrastowym, obecnością martwicy i obrzękiem [3].

Kolejnym etapem diagnostyki są badania molekularne. Obejmują one analizę ekspresji genów, ocenę mutacji (np. IDH1/2) i innych markerów, takich jak ko-delecja 1p/19q [4]. Stosuje się także biopsje stereotaktyczne, które umożliwiają precyzyjne pobranie materiału z głęboko położonych zmian [5].

Obrazowanie PET pozwala dodatkowo ocenić aktywność metaboliczną zmian nowotworowych i jest coraz częściej stosowane w diagnostyce oraz monitorowaniu skuteczności terapii [6].

Leczenie glejaka – schemat postępowania

Leczenie glejaka jest wieloetapowe. Pierwszym krokiem najczęściej jest maksymalna chirurgiczna resekcja guza. Głównym celem operacji jest usunięcie jak największej części nowotworu przy zachowaniu funkcji neurologicznych [7]. Ograniczeniem jest brak wyraźnej granicy pomiędzy guzem a zdrową tkanką mózgową [8].

Kolejnym krokiem jest radioterapia. Jest stosowana pooperacyjnie w celu eliminacji resztek komórek nowotworowych. Promieniowanie jest kierowane precyzyjnie na obszar guza, aby zminimalizować uszkodzenia zdrowych struktur [9].

Standardem leczenia glejaka wielopostaciowego jest również chemioterapia z zastosowaniem temozolomidu (TMZ). Jest to lek alkilujący, który zakłóca procesy podziału komórek nowotworowych. Podaje się go w skojarzeniu z radioterapią oraz jako terapię podtrzymującą [10]. Niestety, skuteczność TMZ jest ograniczana przez barierę krew-mózg, która utrudnia jego dostęp do guza [8].

Nowe podejścia terapeutyczne – leczenie celowane i immunoterapia

W ostatnich latach duże nadzieje wiąże się z terapiami celowanymi molekularnie. Dzięki badaniom genetycznym możliwe jest dobranie leków specyficznych dla konkretnych mutacji występujących w komórkach nowotworowych. Leki te charakteryzują się mniejszą toksycznością i większą skutecznością [11].

Jednym z najbardziej obiecujących kierunków rozwoju leczenia GBM jest immunoterapia, w tym terapia CAR-T (chimeric antigen receptor T-cell). Polega ona na modyfikacji limfocytów T w taki sposób, aby rozpoznawały antygeny charakterystyczne dla komórek glejaka i aktywnie je niszczyły. Choć metoda ta stosowana jest głównie w leczeniu nowotworów hematologicznych, trwają badania nad jej zastosowaniem w guzach OUN [12].

Ograniczenia i wyzwania

Mimo zaawansowania technologicznego, leczenie glejaka nadal pozostaje wyzwaniem. Nawroty guza występują u większości pacjentów w ciągu kilkunastu miesięcy od zakończenia leczenia, najczęściej w miejscu guza pierwotnego (70–80%) [8].

Średnia przeżywalność pacjentów, nawet przy leczeniu chirurgicznym, radioterapii i chemioterapii, wynosi około 15 miesięcy [10]. Tylko około 5% pacjentów przeżywa ponad 5 lat [10].

Diagnostyka i leczenie glejaka wielopostaciowego to dynamicznie rozwijająca się dziedzina medycyny. Nowoczesne metody obrazowania oraz badania molekularne pozwalają lepiej rozpoznawać i klasyfikować guzy mózgu, co przekłada się na możliwość wdrażania terapii celowanych. Mimo to, glejak pozostaje nowotworem trudnym w leczeniu, z bardzo niską przeżywalnością.

Rozwój immunoterapii i leków celowanych daje jednak nadzieję na poprawę rokowań pacjentów w przyszłości.

Literatura cytowana

1. Fijuth J., Dziadziuszko R., Biernat W., et al., Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego. 2013.
2. Costelloe CM., Amini B., Madewell JE., Risks and Benefits of Gadolinium-Based Contrast Enhanced MRI, Semin Ultrasound CT MR. 2020.
3. Jia Z., Chen D., Brain tumor identification and classification of MRI images using deep learning techniques, IEEE Access. 2020.
4. Louis DN., Perry A., Reifenberger G., et al., The 2016 WHO Classification of Tumors of the Central Nervous System, Acta Neuropathol. 2016.
5. Katzendobler S., Do A., Weller J., et al., Diagnostic yield and complication rate of stereotactic biopsies in gliomas, Front Neurol. 2022.
6. Hussain S., Mubeen I., Ullah N., et al., Modern Diagnostic Imaging Technique Applications and Risk Factors in the Medical Field: A Review, Biomed Res Int. 2022.
7. Polonara G., Aiudi D., Iacoangeli A., et al., Glioblastoma: Role of Maximal Surgical Resection, Biomedicines. 2023.
8. Rapp M., Baernreuther J., Turowski B., et al., Recurrence Pattern Analysis of Primary Glioblastoma, World Neurosurg. 2017.
9. Dajani S., Hill VB., Kalapurakal JA., et al., Imaging of GBM in the Age of MRI-Guided Radiation Therapy, J Clin Med. 2022.
10. Pająk B., Drug Candidates for Glioblastoma Multiforme Chemotherapy, Biomedicines. 2022.
11. Xu H., Zong H., Ma Ch., et al., Epidermal growth factor receptor in glioblastoma, Oncol Lett. 2017.
12. Bagley SJ., Logun M., Fraietta JA., et al., Intrathecal bivalent CAR T cells in recurrent glioblastoma, Nature Medicine. 2024.