Wprowadzenie: wirus, który nie odpuszcza

Jeszcze dekadę temu lekarze w Polsce wierzyli, że odra to relikt przeszłości — choroba, która dzięki szczepieniom odeszła w niepamięć. Tymczasem w 2025 roku wirus znów zebrał żniwo. W pierwszym półroczu Europejskie Biuro WHO potwierdziło ponad 60 000 zachorowań w regionie, a w Polsce – już kilka tysięcy przypadków, z ogniskami w woj. mazowieckim i małopolskim.
Dlaczego? Bo spadła wyszczepialność – dramatycznie, zwłaszcza wśród dzieci i młodych dorosłych.

Ten artykuł to kompendium wiedzy – przewodnik dla lekarzy, rodziców, menedżerów ochrony zdrowia i dziennikarzy medycznych. Zrozumiesz, czemu wraca odra, jak działa catch-up vaccination, jakie są najnowsze zalecenia WHO i ECDC, oraz jak walczyć z falą dezinformacji, która zagraża zdrowiu publicznemu.

Czym właściwie jest odra i dlaczego tak łatwo się rozprzestrzenia?

Odra (morbilli, measles) to wirus RNA z rodziny Paramyxoviridae. Rozprzestrzenia się drogą kropelkową — jedna z najbardziej zakaźnych chorób świata. Współczynnik R₀ = 12–18, co oznacza, że jedna osoba może zarazić nawet kilkanaście innych.
Wirus utrzymuje się w powietrzu do 2 godzin po opuszczeniu pomieszczenia przez chorego.

Objawy:

• gorączka > 38,5 °C,
  
• kaszel, nieżyt nosa, zapalenie spojówek,
  
• plamki Koplika (wewnątrz policzków),
  
• wysypka plamisto-grudkowa od twarzy w dół.
  

Powikłania (według WHO i CDC):

• zapalenie ucha środkowego (5–10%),
  
• zapalenie płuc (1–6%),
  
• zapalenie mózgu (1 na 1000 przypadków),
  
• śmiertelność: 1–3 zgony na 1000 zakażeń w krajach rozwiniętych.
  

Kluczowy fakt:

Osoba zakażona może zarażać 4 dni przed i 4 dni po wystąpieniu wysypki. Dlatego kontrola ognisk wymaga natychmiastowych działań — od izolacji po szybkie szczepienia otoczenia.

Jak spadła wyszczepialność w Polsce i Europie?

Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – PZH i WHO:

Rok	Wyszczepialność MMR (1 dawka)	Przypadki odry w PL
2019	95,3 %	147
2021	93,5 %	27
2024	91,1 %	678
2025 (II kwartał)	89,8 % (szac.)	> 1000 (przypadków potwierdzonych)

Spadek poniżej progu 95 % eliminuje odporność populacyjną. Oznacza to, że wirus może swobodnie krążyć nawet w społecznościach wcześniej uodpornionych.

Dlaczego Polacy przestali się szczepić?

1. Dezinformacja

Fake newsy o autyzmie, niepłodności i „rtęci w szczepionkach” nadal krążą w mediach społecznościowych. WHO uznała vaccine hesitancy za jedno z 10 największych globalnych zagrożeń zdrowia publicznego.

2. Pandemiczne opóźnienia

W latach 2020–2022 COVID-19 wstrzymał wiele wizyt w POZ. Szacunki UNICEF mówią o 33 milionach niewykonanych dawek MMR na świecie.

3. Migracje i uchodźcy

Napływ osób z regionów o niskim poziomie szczepień (m.in. z Ukrainy, Gruzji, Mołdawii) w latach 2022–2025 wymaga dodatkowych programów „catch-up”.

4. Błędy systemowe

Brak automatycznych przypomnień w IKP, niedoskonałe e-rejestry i różnice między województwami w egzekwowaniu obowiązku.

Catch-up vaccination — jak nadrabiać zaległe szczepienia?

Catch-up vaccination to strategia uzupełniania szczepień u osób, które pominęły dawki w zalecanym wieku. WHO i ECDC rekomendują ją w każdym kraju z wyszczepialnością < 95 %.

 Dzieci i młodzież

2. dawka MMR – po ukończeniu 12. miesiąca życia,
   
3. dawka – w 10. r. ż.
   Jeśli brak którejkolwiek – należy uzupełnić, zachowując odstęp ≥ 4 tyg.
   

 Dorośli

• osoby urodzone po 1975 r., bez dokumentacji szczepienia lub przebytej choroby, powinny przyjąć 1 dawkę MMR;
  
• w szczególności: nauczyciele, pracownicy medyczni, stewardesy, studenci.
  

 Kobiety w wieku rozrodczym

Szczepienie MMR jest przeciwwskazane w ciąży, ale zalecane po porodzie, jeśli brak odporności.

 Personel medyczny

WHO i ECDC uznają brak szczepienia za ryzyko zawodowe.
Szpitale powinny wymagać dokumentu lub wyniku IgG potwierdzającego odporność.

Organizacja catch-up w POZ i placówkach medycznych

1. Weryfikacja statusu szczepień

• każda wizyta kontrolna dziecka = sprawdzenie karty szczepień,
  
• pacjenci dorośli – sprawdzenie e-kart w P1 lub IKP.
  

2. Aktywne zaproszenia

SMS, e-mail, IKP – automatyczne przypomnienia.
Skuteczność takich kampanii (wg ECDC): + 18 p.p. wyszczepialności w ciągu 6 miesięcy.

3. Integracja z samorządami

Programy gminne (np. „Odra – nie dla naszej gminy”) z finansowaniem z NFZ i środków UE.

4. Szkolenia personelu

Pracownicy rejestracji i pielęgniarki powinni znać procedurę oceny statusu szczepień.

Jak rozmawiać z pacjentem sceptycznym wobec szczepień?

Psychologia komunikacji ma tu ogromne znaczenie.
Badania (Hornsey 2023, Nature Human Behaviour) pokazują, że agresywne prostowanie mitów obniża zaufanie.
Skuteczniejsza jest postawa empatyczna i odwołanie do wartości osobistych: „chcę, by Twoje dziecko było bezpieczne”.

Argumenty „twarde”:

• ryzyko powikłań: encefalitis (1/1000), zgon (1/5000),
  
• skuteczność szczepień: > 97 %,
  
• bezpieczeństwo: monitoring WHO i EMA od 1971 r., brak korelacji z autyzmem – potwierdzone metaanalizami (Andrews et al., 2021).
  

 Globalny kontekst – Europa i świat

ECDC i WHO alarmują:

„Europa stoi na krawędzi utraty eliminacji odry”.

W ciągu ostatnich 18 miesięcy – ponad 100 000 zachorowań w regionie,
a ponad 50 % to dzieci < 5 lat.
Największe ogniska: Kazachstan, Rumunia, Francja, Włochy, Niemcy.

WHO rozpoczęło w 2025 r. kampanię „Act to Catch Up”, która promuje:

• szkolenia dla pracowników medycznych,
  
• darmowe akcje szczepień mobilnych,
  
• walkę z fake newsami poprzez influencerów medycznych.
  

Polska 2025 – co robi MZ i GIS?

Ministerstwo Zdrowia i GIS uruchomiły w marcu 2025 r.:

• nowy system powiadomień w IKP dla rodziców dzieci z brakującymi szczepieniami,
  
• pilotaż „catch-up” dla uchodźców i migrantów,
  
• rozważane rozszerzenie refundacji dla dorosłych 20–40 lat.
  

W planach – kampania społeczna „Zaszczep się na czas”, z udziałem lekarzy, farmaceutów i organizacji pacjenckich.

Fakty naukowe, które warto znać

Fakt	Źródło
Szczepionka MMR nie powoduje autyzmu	WHO & CDC (2019, meta-analiza > 1,2 mln dzieci)
Po jednej dawce MMR uodpornienie ~93%, po dwóch ~97%	CDC – Measles Immunity Study (2022)
Odporność po szczepieniu utrzymuje się ≥ 30 lat	ECDC Cohort Follow-Up 2023
Odra osłabia układ odpornościowy nawet na 3 lata	Science (2019): tzw. „immune amnesia”
Eliminacja odra = ≥ 95% wyszczepialności MMR 2 dawki	WHO Global Measles Strategy 2021–2030

Co mogą zrobić lekarze i placówki?

1. Stworzyć lokalny plan nadrabiania – lista pacjentów z brakami.
   
2. Wykorzystywać każdą wizytę – zapytać o szczepienia.
   
3. Uczestniczyć w kampaniach edukacyjnych – np. na Facebooku lub w lokalnych mediach.
   
4. Szkolenia personelu – poprawna komunikacja i rozpoznawanie dezinformacji.
   
5. Raportować efekty – do PSSE i GIS w ramach monitoringu „catch-up”.
   

Przyszłość: czy możemy znów wyeliminować odrę?

Tak, ale tylko pod warunkiem, że:

• osiągniemy > 95% wyszczepialności do 2026 r.,
  
• wdrożymy automatyczne systemy IKP z powiadomieniami,
  
• powiążemy refundacje z ryzykiem epidemicznym,
  
• zmodernizujemy komunikację – prostym, empatycznym językiem.
  

WHO podkreśla, że odra to „wskaźnik wydolności systemu szczepień”.
Jeśli ją pokonamy ponownie, poradzimy sobie z każdym wrogiem biologicznym – od RSV po H5N1.

---

10 faktów, które musisz zapamiętać

1. Odra wraca, bo wyszczepialność spadła poniżej 95%.
   
2. Wirus jest skrajnie zakaźny (R₀ do 18).
   
3. Catch-up to priorytet WHO i ECDC na lata 2024–2026.
   
4. Dorośli bez szczepienia = realne ryzyko zachorowania.
   
5. Szczepionka MMR jest bezpieczna i skuteczna.
   
6. Lekarze powinni aktywnie zapraszać pacjentów na szczepienia.
   
7. WHO i GIS uruchomiły kampanie „Act to Catch Up” i „Zaszczep się na czas”.
   
8. Komunikacja empatyczna działa lepiej niż straszenie.
   
9. W ciągu 2 lat można ponownie osiągnąć odporność populacyjną.
   
10. Walka z dezinformacją jest tak samo ważna jak samo szczepienie.
    

ŹRÓDŁA:

Organizacje międzynarodowe i raporty

1. World Health Organization (WHO). Measles Surveillance Data — Global and European Region, 2024–2025. Geneva: WHO, 2025.
2. WHO Regional Office for Europe. Europe at Risk of Measles Resurgence — Epidemiological Update 2025. Copenhagen: WHO Europe, May 2025.
   
3. UNICEF & WHO Joint Statement. “Catch-Up Vaccination Strategy for Post-Pandemic Immunity Gap,” April 2024.
   
4. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Monthly Measles and Rubella Monitoring Report, February 2025.
   
5. European Commission. EU Vaccination Action Plan 2021–2030, Brussels, 2024.
   

Źródła krajowe (Polska)

6. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH-PIB. Rocznik Szczepień Ochronnych w Polsce 2024, Warszawa 2025.
   
7. Ministerstwo Zdrowia RP. Program Szczepień Ochronnych 2025, Dz.U. poz. X, luty 2025.
   
8. Główny Inspektorat Sanitarny. Komunikat GIS: sytuacja epidemiologiczna odry w Polsce 2025, Warszawa 2025.
   

Publikacje naukowe (recenzowane)

9. Andrews N. et al. “MMR Vaccination and Autism: Updated Meta-Analysis of 1.2 Million Children.” Vaccine. 2021; 39(45): 6542-6551.
   
10. Moss W. “Measles.” Lancet. 2024; 403(10319): 785-798.
    
11. Mina M., Metcalf C. “Long-Term Immunological Consequences of Measles Infection.” Science. 2019; 366(6465): 599-606.
    
12. Hornsey M. J., Fielding K. S. “Attitudes and Misinformation: Communication Strategies for Vaccine Hesitancy.” Nature Human Behaviour. 2023; 7(3): 412-426.
    

Inne / polityki i strategie

13. WHO. Global Measles and Rubella Strategic Framework 2021–2030. Geneva, 2023.
    
14. European Parliament Briefing. “Vaccine Hesitancy in the EU: Policy Responses and Data,” Brussels 2024.
    
15. CDC. Measles – For Healthcare Professionals: 2024 Update, Centers for Disease Control and Prevention, Atlanta 2024.

To również może Cię zainteresować:

• Szczepionka przeciw półpaścowi a choroby serca — nowe spojrzenie na profilaktykę
• Interdyscyplinarność kluczem do lepszego wykorzystania kompetencji medyków w ochronie zdrowia