H5N1 2025:Od ognisk u ptaków do przypadków u ludzi — alarm WHO i ECDC

W 2025 roku wirus ptasiej grypy H5N1 powrócił na czołówki raportów epidemiologicznych. Od stycznia do października Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) potwierdziło ponad 1 600 ognisk u dzikiego ptactwa i ponad 400 ognisk w fermowych stadach drobiu na terenie UE. Największe skupiska wystąpiły we Francji, Niemczech, Niderlandach i Polsce.
Jednocześnie WHO odnotowało cztery przypadki zakażenia H5N1 u ludzi w Europie (Rumunia, Hiszpania, Wielka Brytania i Polska) — wszystkie miały związek z ekspozycją zawodową. W Polsce pierwszy przypadek potwierdzono w lipcu 2025 r. u pracownika fermy drobiu w woj. warmińsko-mazurskim.

Choć transmisja między ludźmi nie została potwierdzona, rosnąca liczba mutacji z większym powinowactwem do ssaczych receptorów (α2,6-sialowych) budzi niepokój naukowców i decydujących o polityce zdrowotnej.

Genetyczna ewolucja H5N1: od kladu 2.3.4.4b do wariantów o potencjale zoonotycznym

Analizy genetyczne prowadzone przez WHO Global Influenza Surveillance and Response System (GISRS) wskazują, że aktualny wariant H5N1 kladu 2.3.4.4b krąży w środowisku od 2021 r. i ulega dalszym mutacjom umożliwiającym lepsze przystosowanie do ssaków.
W 2025 r. potwierdzono zakażenia u krów mlecznych w USA oraz u kotów w Polsce i Czechach. W przypadku bydła wykryto obecność wirusa w mleku, co skłoniło Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) do ostrzegania przed spożywaniem surowego mleka i produktów niepasteryzowanych.
Sekwencjonowanie genomów H5N1 wykazało u części szczepów mutacje PB2-E627K i PB2-D701N — typowe dla wirusów o zwiększonej replikacji w komórkach ludzkich. To sygnał, że monitoring genetyczny musi być priorytetem.

Gotowość laboratoriów i szpitali w UE

ECDC i Komisja Europejska wprowadziły w 2025 r. zaktualizowany EU Influenza Pandemic Preparedness Plan, który nakłada obowiązek utrzymywania zdolności sekwencjonowania i testowania H5 w każdym kraju UE.
W Polsce funkcjonuje sieć laboratoriów referencyjnych w Warszawie, Puławach i Olsztynie. Od marca 2025 prowadzą one testy RT-PCR dla próbek od ludzi z kontaktów zawodowych (weterynarze, hodowcy, laboranci).

Szpitale zakaźne w Warszawie, Krakowie, Lublinie i Gdańsku zaktualizowały procedury izolacji i dekontaminacji dla przypadków podejrzanych o H5N1. Zwiększono dostępność sprzętu ochrony osobistej oraz włączono alerty w systemie SENTINEL i SME-CrisisNet.

Rola szczepionek i antywirusów w strategii prewencji

Szczepionki pandemiczne H5

EMA w kwietniu 2025 r. zatwierdziła dwie szczepionki „pre-pandemiczne”:

Audenz (H5N1) firmy Seqirus, z aktualizowanym antygenem kladu 2.3.4.4b,
Prepandrix (H5N8) firmy GSK, z platformą AS03, możliwą do szybkiej adaptacji.

Komisja Europejska podpisała wspólne umowy zakupu (Joint Procurement Agreements) obejmujące 100 mln dawek dla państw członkowskich. Polska zgłosiła zapotrzebowanie na 4 mln dawek dla personelu medycznego, służb weterynaryjnych i rolników.

Leki przeciwwirusowe

Stosowane pozostają inhibitory neuraminidazy (oseltamiwir, zanamiwir) oraz baloksawir marboksyl — zatwierdzony w UE w 2024 r. dla dorosłych i dzieci > 12 r.ż. WHO rekomenduje profilaktyczne stosowanie leków w ciągu 48 h po ekspozycji zawodowej.

Ryzyko dla systemu ochrony zdrowia

Raport ECDC („Risk Assessment on Avian Influenza A(H5N1)”, październik 2025) ocenia ryzyko dla populacji ogólnej jako niskie, ale dla pracowników sektora rolnego i weterynarii – umiarkowane do wysokiego.
W Polsce wprowadzono czasowe zakazy wstępu na fermy drobiu dla osób postronnych oraz obowiązek noszenia środków ochrony indywidualnej (PPE) klasy III.

System ochrony zdrowia przygotowuje się na scenariusz lokalnych ognisk:

rezerwacja łóżek w oddziałach zakaźnych,
procedury izolacji na SOR i OIOM,
szkolenia dla personelu dot. rozpoznania grypy ptasiej.

Ministerstwo Zdrowia RP przywróciło jednostkę koordynacyjną ds. pandemicznych w ramach RCB i GIS, z możliwością szybkiego wdrożenia stanu epidemicznego dla województw zagrożonych.

Monitoring zwierząt i bezpieczeństwo żywności

EFSA, ECDC i Europejska Agencja Leków (EFSA/EMA Joint Statement 2025) podkreślają znaczenie zasady „One Health”.
W praktyce oznacza to współdzielenie danych z sektora weterynarii, rolnictwa i ochrony zdrowia ludzi.
Polska Inspekcja Weterynaryjna zwiększyła liczbę kontroli ferm i zakładów drobiarskich o 30 %.
EFSA wskazuje, że zagrożenie zakażeniem poprzez żywność jest niskie, pod warunkiem spożywania produktów pasteryzowanych i dobrze ugotowanych.

Komunikacja ryzyka i dezinformacja

Największym problemem pozostaje niedoszacowanie percepcji zagrożenia. W mediach społecznościowych pojawiają się fałszywe informacje łączące H5N1 z COVID-19 lub rzekomymi eksperymentami laboratoryjnymi.
WHO i ECDC uruchomiły kampanię „#KnowTheSource” – monitorującą i korygującą dezinformację w językach UE.
GIS i MZ prowadzą kampanię informacyjną „Bezpieczna ferma – bezpieczna rodzina”, skierowaną do rolników i pracowników weterynaryjnych.

Wnioski: czy Europa jest gotowa?

Eksperci WHO oceniają, że aktualna gotowość UE jest najwyższa od czasu COVID-19, ale pozostają luki:

nierównomierna dystrybucja szczepionek i leków,
ograniczona liczba specjalistów chorób zakaźnych na poziomie powiatowym,
braki w komunikacji między systemami weterynaryjnymi a szpitalnymi.

Kluczowe dla najbliższych miesięcy będzie utrzymanie współpracy „One Health”, rozbudowa monitoringu genetycznego i regularne ćwiczenia pandemiczne.
Wirus H5N1 pozostaje na granicy między epizootiologią a epidemiologią człowieka — i tylko spójny system informacji może zapobiec kolejnej globalnej fali.

Bibliografia:

WHO. Avian Influenza A(H5N1) – Situation Update 2025. Geneva: World Health Organization, October 2025.
ECDC. Influenza A(H5N1) in Europe – Risk Assessment Update. Stockholm: ECDC, October 2025.
EFSA/EMA Joint Statement on H5N1 in Livestock and Food Safety.* Parma/Amsterdam, July 2025.
WHO GISRS. Genomic Surveillance Report on H5N1 Clade 2.3.4.4b. April 2025.
EMA. European Union Influenza Preparedness Plan. Brussels, 2025.
Ministerstwo Zdrowia RP. Plan Gotowości na Pandemię Grypy 2025–2026. Warszawa, 2025.
CDC. Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Technical Report. Atlanta, August 2025.
Lancet Infectious Diseases. “Adaptation of H5N1 Viruses to Mammals: Current Evidence and Implications.” 2025; 25(9): 745–757.
ECDC & DG SANTE. EU Joint Procurement Agreement on H5 Vaccines and Antivirals, Brussels, 2025.

To również może Cię zainteresować: