Czy depresja zaczyna się w jelitach? Rola mikrobioty jelitowej w zaburzeniach nastroju

Jeszcze do niedawna depresję utożsamiano niemal wyłącznie z zaburzeniami chemii mózgu. Dziś naukowcy coraz częściej zerkają… w jelita. Okazuje się, że miliardy bakterii zamieszkujące nasz przewód pokarmowy mogą wpływać na nastrój, emocje, a nawet ryzyko rozwoju depresji. Jak to możliwe?

Oś mózg–jelita: dwukierunkowe połączenie

Człowiek i jego mikrobiota jelitowa żyją w ścisłej symbiozie. Liczne badania wykazały, że komunikacja między mózgiem a jelitami przebiega nie tylko za pośrednictwem nerwu błędnego, ale również poprzez układ odpornościowy, neuroprzekaźniki oraz metabolity bakteryjne (Borre i in., 2014). Ta sieć sygnałów tworzy tzw. oś mózg–jelita, która reguluje m.in. stres, apetyt i zachowanie emocjonalne.

Co ciekawe, wpływ mikrobioty zaczyna się już w dzieciństwie. Sposób porodu, karmienie piersią czy ekspozycja na antybiotyki – wszystkie te czynniki kształtują skład flory jelitowej i mogą modulować rozwój mózgu. Badania na zwierzętach wykazały, że myszy wychowywane w warunkach sterylnych (bez bakterii) miały silniejsze reakcje lękowe i zaburzoną ekspresję genów odpowiedzialnych za neuroprzekaźniki, takie jak serotonina i GABA (Borre i in., 2014).

Mikrobiota osób z depresją różni się od zdrowych

Czy skład mikrobioty osób cierpiących na depresję różni się od składu flory jelitowej zdrowych osób? Odpowiedź brzmi: tak. McGuinness i współautorzy (2022) przeanalizowali dane z kilkudziesięciu badań obserwacyjnych i potwierdzili, że u osób z zaburzeniami depresyjnymi często występuje:

• zmniejszona różnorodność mikrobioty,
• obniżony poziom bakterii z rodzaju Faecalibacterium (odpowiedzialnych za produkcję przeciwzapalnego maślanu),
• wzrost bakterii prozapalnych, takich jak Enterobacteriaceae.

Taki profil flory jelitowej może sprzyjać stanom zapalnym w organizmie, a te z kolei – jak wiadomo – są coraz częściej wiązane z depresją. Co więcej, niektóre badania wskazują, że im bardziej nasilone objawy depresyjne, tym bardziej zaburzona flora jelitowa (McGuinness i in., 2022).

Jak bakterie wpływają na mózg?

Bakterie jelitowe mają zdolność produkcji wielu związków wpływających na układ nerwowy:

• krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) – wspierają integralność bariery jelitowej i mają działanie przeciwzapalne,
• prekursorów serotoniny – np. tryptofanu,
• kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) – neuroprzekaźnika o działaniu uspokajającym.

Ruan i współautorzy (2020) podkreślają, że zdrowa mikrobiota, bogata w bakterie z typów Firmicutes i Bacteroidetes, wspiera nie tylko trawienie i odporność, ale również funkcje psychiczne.

Czy można „wyleczyć” depresję przez jelita?

To pytanie coraz częściej zadają sobie badacze. Choć mikrobiota to tylko jeden z elementów układanki, istnieją przesłanki, że jej modyfikacja może wspomagać leczenie zaburzeń nastroju. Badania nad tzw. psychobiotykami – czyli probiotykami wpływającymi na zdrowie psychiczne – są w toku. Najczęściej badane szczepy to Lactobacillus i Bifidobacterium (Ruan i in., 2020).

Wskazuje się również na pozytywny wpływ diety śródziemnomorskiej, bogatej w błonnik, antyoksydanty i nienasycone kwasy tłuszczowe, na różnorodność mikrobioty i poprawę samopoczucia psychicznego (McGuinness i in., 2022).

Choć nadal jesteśmy daleko od stosowania przeszczepów mikrobioty jako standardowej terapii psychiatrycznej, nie można wykluczyć, że w przyszłości leczenie depresji obejmie również interwencje „jelitowe”.

Podsumowanie: nowe spojrzenie na depresję

Depresja to złożone zaburzenie o wieloczynnikowym podłożu. Mikrobiota jelitowa okazuje się jednym z ważnych elementów tej układanki. Jej wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, układ odpornościowy i neuroprzekaźniki sprawia, że coraz częściej mówi się o niej jako o „niewidzialnym organie” oddziałującym na nasz nastrój.

W świetle obecnych badań warto więc zadać sobie pytanie: czy dbając o jelita, dbamy też o psychikę?

Bibliografia:

Borre, Y. E., O’Keeffe, G. W., Clarke, G., Stanton, C., Dinan, T. G., & Cryan, J. F. (2014). Microbiota and neurodevelopmental windows: implications for brain disorders. Trends in Molecular Medicine, 20(9), 509–518. 

McGuinness, A. J., Davis, J. A., Dawson, S. L., Loughman, A., Collier, F., O’Hely, M., Jacka, F. N. (2022). A systematic review of gut microbiota composition in observational studies of major depressive disorder, bipolar disorder and schizophrenia. Molecular Psychiatry, 27, 1920–1935. 

Ruan, W., Engevik, M. A., Spinler, J. K., et al. (2020). Healthy Human Gastrointestinal Microbiome: Composition and Function After a Decade of Exploration. Digestive Diseases and Sciences, 65, 695–705.